اهمیت همسایه داری در فرهنگ آپارتمان نشینی

نویسنده : محمود رضا اسدی و دکتر مجتبي اميری

تنظیم و ویرایش : سایت راه برتر

تاریخ انتشار : ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۶

مقدمه

هر چند برخی از صاحب نظران معتقدند « آپارتمان نشینی قبای ناسازگاری بر تن ایرانیان است » (۱) و خانه ی مناسب از نظر یک ایرانی، خانه ای دارای حیاط، باغچه و حوض است؛ خانه ای که در آن بچه ها جست و خیز و گنجشک ها روی درخت خرمالوی آن جیک جیک کنند، گربه ی خانه در کنار حوض لم دهد و حرکت ماهی ها را در حوض تعقیب کند، در عصرهای تابستان اعضای خانواده روی تخت در کنار باغچه دور هم جمع شوند و شب های تابستان در پشت بام بخوابند و ستاره ها را ببینند و خانم خانه در آن احساس آرامش کند؛ اما ازدیاد جمعیت، کمبود زمین برای احداث خانه های تک واحدی، امنیت بیشتر در مجتمع های مسکونی، توان مالی شهروندان و بسیاری دلایل دیگر که بر توسعه ی آپارتمان نشینی تأثیر مستقیم و غیر مستقیم دارند، سبب افزایش تعداد مجتمع های مسکونی و آپارتمان نشینی در دهه های اخیر شده است.

فرهنگ، جزئی مهم و جدانشدنی از زندگی در محیط های جمعی از جمله ساختمان ها و مجتمع های مسکونی است که نادیده گرفتن آن یا کم توجهی به آن سبب بروز مشکلات اساسی در مجتمع های مسکونی خواهد شد؛ از این رو در این بخش پس از تعریف فرهنگ آپارتمان نشینی و لزوم توجه به آن، عوامل مؤثر در ارتقای آن مورد بحث و بررسی قرار گرفته و در پایان سعی شده است با نگاهی گذرا به آیات، روایات، احادیث و سخنان بزرگان دین، فرهنگ همسایه داری از منظر اسلام نیز مورد بررسی قرار گیرد.

۱. فرهنگ آپارتمان نشینی

فرهنگ شامل چارچوب زندگی واحدی است که افراد جامعه از سطوح مختلف را در کنار هم قرار می دهد، به آن ها وحدت می بخشد و به فعالیت های آنان جهت می دهد. فرهنگ در هر جامعه و طبقات مختلف آن با وظایفی که باید آن را انجام دهند و شرایط خاصی که این وظایف دارند ارتباط دارد؛ بنابراین فرهنگ در همه ی شئون فرد و کل ساخت فکری جامعه دخالت می کند. فرهنگ مجموعه ای است از ویژگی های اخلاقی و ارزش های اجتماعی که از هنگام زاده شدن بر فرد تأثیر می گذارد و به صورت رابطه ای ناخودآگاهانه او را براساس شیوه ی زندگی محیطی که در آن زاده شده، تربیت می کند. (توسلی، ۱۳۷۳)

فرهنگ، همواره در حوزه های مختلف مورد توجه اندیشمندان بوده است؛ یکی از این حوزه ها، شهر و شهرنشینی است و بخشی از آنچه که با عنوان فرهنگ شهرنشینی از آن یاد می شود، « فرهنگ آپارتمان نشینی » است که با توجه به هدف نگارش این کتاب مورد توجه قرار گرفته است.

با نگاهی به تعاریف مختلف و متفاوتی که از فرهنگ وجود دارد، می توان گفت فرهنگ آپارتمان نشینی عبارت است از: « مجموعه ی حقوق، تکالیف، قوانین، مقررات، ارزش ها، رفتارها و به طور کلی سبک زندگی در ساختمان ها، مجتمع ها و برج های مسکونی »؛ به بیان دیگر فرهنگ آپارتمان نشینی به معنای توجه به آداب و رعایت قواعد، ضوابط و قوانین و الزام های زندگی در مجتمع های مسکونی است که پیش نیاز آن پذیرش تقدم منافع جمعی بر منافع فردی است؛ از این رو می توان گفت فرهنگ آپارتمان نشینی در واقع همان « زندگی مسالمت آمیز در کنار همسایگان و ساکنان مجتمع با رعایت حقوق خصوصی و عمومی آن هاست. »

متأسفانه بسیاری از ساکنان آپارتمان ها یا از فرهنگ آپارتمان نشینی آگاهی ندارند یا اطلاعات ناکافی آن ها سبب می شود خواسته یا ناخواسته مسائل را به گونه ای توجیه و تفسیر کنند که تنها منافع شخصی خود را حفظ نمایند؛ در حالی که افراد باید بپذیرند سکونت در مجتمع های مسکونی دارای ضوابط و شرایط ویژه ای بوده و احترام به حقوق جمعی یکی از اصول اساسی آن است؛ بنابراین به طور بسیار خلاصه و با زبانی ساده می توان گفت فرهنگ آپارتمان نشینی یعنی « احترام به حقوق همسایگان ».

۲. ضرورت توجه به فرهنگ آپارتمان نشینی

براساس یک نظرسنجی در تهران ۵۵ درصد مردم از زندگی در آپارتمان احساس نارضایتی و ابراز تنفر کرده اند و ۲۵ درصد آن ها مخالف زندگی آپارتمان نشینی بوده اند. در این نظرسنجی ۳۸ درصد پاسخ دهندگان آپارتمان نشینی را سازگار با فرهنگ ایرانی دانسته، ۱۸ درصد ابراز بی تفاوتی کرده و ۱۵ درصد ابراز رضایت کرده اند. در رابطه با مزایای زندگی در مجتمع های مسکونی، ۳۶ درصد مردم به وجود امنیت در زندگی آپارتمان نشینی اشاره کرده و ۱۷ درصد نیز یکی از مزایای آپارتمان نشینی را دسترسی به یکدیگر در مواقع اتفاقات و نیازمندی عنوان کرده اند. در این نظرسنجی بیشتر پاسخ گویان معتقد بودند نوع مشکلات به گونه ای است که با سیاست گذاری و برنامه ریزی مناسب می توان آن ها را حل کرد؛ برای این منظور لازم است نخست عوامل تأثیرگذار بر فرهنگ آپارتمان نشینی شناسایی و سپس اقدامات لازم برای ارتقای فرهنگ آپارتمان نشینی انجام شود. (خبرگزاری جمهوری اسلامی « ایرنا » ۸۹/۰۹/۱۳)

توسعه و گسترش شهر و شهرنشینی نیازمند تقویت مدیریت شهری است که شامل سیاست گذاری و برنامه ریزی برای ارائه ی خدمات در عرصه های گوناگون امور شهری است؛ بخش مسکن یکی از این عرصه های مهم در حوزه ی مدیریت شهری است که از ابعاد مختلف اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و… قابل بررسی است. متأسفانه مشاهده می شود در دهه های گذشته، بیشتر به ظواهر و زرق و برق های شهرنشینی از جمله گسترش آپارتمان سازی و برج سازی با نمادهای متنوع و گوناگون، پرداخته شده و فعالیت در جهت آموزش و گسترش فرهنگ شهرنشینی کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ در حالی که بعد فرهنگی مسکن از جمله معضلات مهم بخش مسکن است.

در این میان فرهنگ آپارتمان نشینی از اهمیت بسیاری برخوردار است و بی توجهی به آن می تواند سبب افزایش مشکلات اجتماعی در جامعه شود؛ به بیان دیگر می توان شکل گیری و ارتقای فرهنگ آپارتمان نشینی را یکی از بسترهای ارتقای فرهنگ عمومی جامعه دانست؛ زیرا بی توجهی یا کم توجهی به آداب معاشرت و بی مبالاتی نسبت به آداب همسایه داری موجب از بین رفتن آسایش و به وجود آمدن کدورت ها، تضاد و گاه نزاع بین همسایگان می شود.

کم توجهی به فرهنگ آپارتمان نشینی نه تنها تأثیراتی منفی بر روابط اجتماعی، آداب و معاشرت زندگی شهری و زندگی مسالمت آمیز در کنار همسایگان دارد، بلکه معضلات، بحران ها و هزینه های اجتماعی، اقتصادی و… را در سطح گسترده تر برای تمام جامعه در پی خواهد داشت که در بعد اجتماعی می توان به افزایش جرم و چه بسا جنایت و در پی آن افزایش مراجعات به مراجع قضایی و افزوده شدن بر تعداد زندانیان و… اشاره کرد.

در هر حال سکونت در مجتمع های مسکونی که در مقایسه با خانه های قدیمی و حیاط دار محیطی تنگ و فشرده محسوب می شوند، پدیده ای رو به رشد است که نمی توان از روند آن جلوگیری کرد. طبیعی است که با فشرده تر شدن مکان های زندگی، حریم شخصی و خصوصی خانواده ها نیز کاهش یافته و تمایلات و خواسته های فردی آن ها نیز بیشتر با هم برخورد می کند؛ در چنین شرایطی افراد برای برخورداری از یک زندگی آرام ناگزیرند از برخی آزادی های فردی خود چشم پوشی کرده و در ازای حقوقی که پیدا می کنند، تکالیفی را در مقابل دیگران بپذیرند. در این میان عدم آشنایی برخی افراد و خانواده ها با فرهنگ خاص سکونت در مجتمع های مسکونی ممکن است سبب بروز مسائل و مشکلاتی شود که جلوگیری از بروز چنین مشکلاتی نیازمند افزایش آگاهی در رابطه با فرهنگ آپارتمان نشینی است.

۳. عوامل مؤثر در ارتقای فرهنگ آپارتمان نشینی

صاحب نظران معتقدند عوامل مختلفی در ارتقای فرهنگ آپارتمان نشینی تأثیر دارد؛ به اعتقاد یکی از جامعه شناسان « مهم ترین عامل رعایت نکردن حقوق دیگران بی اطلاعی از عواقب رعایت نکردن حقوق و حتی ناآگاهی نسبت به حقوق همسایه است که با رعایت آن می توان به ارتقای این فرهنگ کمک کرد. » (۲) بهترین اقدام در این زمینه، آگاه کردن افراد نسبت به حقوق و تکالیفی است که در شرع و قانون ذکر شده و با به کارگیری آن ها، همسایگان از آزار یکدیگر در امان خواهند ماند.

البته می توان از ناکافی بودن ضمانت اجرایی قوانین و مقررات آپارتمان نشینی نیز به عنوان یکی از دلایل عدم رشد فرهنگ آپارتمان نشینی یاد کرد؛ از این رو افرادی هم پیدا می شوند که با وجود آگاهی و اطلاع از حقوق همسایگان نفع خود را ترجیح می دهند و حقوق آن ها را زیر پا می گذارند و این وظیفه ی سیاست گذاران، مسئولان و مدیران اجرایی است که نقص در قوانین را برطرف کنند.

یکی دیگر از جامعه شناسان معتقد است « رعایت فرهنگ آپارتمان نشینی و حقوق همسایه در آپارتمان ها الزامی است ». به نظر وی « فرهنگ آپارتمان نشینی یا همسایه داری همان هنجارها و ارزش هایی است که افراد باید در مکانی که با یکدیگر زندگی می کنند، رعایت نمایند و این هنجارها باید معقولانه باشد. رعایت این ارزش ها و هنجارها باعث به وجود آمدن آرامش در محیط زندگی و دوری از اختلافات می شود. (باشگاه خبرنگاران، ۹۰/۰۴/۱۰)

افزایش آگاهی شهروندان و بالا بردن فرهنگ آپارتمان نشینی به عوامل مختلفی بستگی دارد که مهم ترین آن ها خانواده، مسئولان و سیاست گذاران فرهنگی هستند؛ سطح دانش و تحصیلات افراد خانواده و آموزش های مستقیم و غیر مستقیم والدین به فرزندان، رفتار، منش و برخورد آن ها در مواجهه با مسائل مرتبط با ساختمان محل زندگی نیز از عوامل تأثیرگذار و مهم هستند.

مدیران و مسئولان فرهنگی، رسانه های مختلف از جمله صدا و سیما و روزنامه ها، آموزش و پرورش، شهرداری ها، شوراهای شهر و شورایاری ها، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و حتی قوه ی قضائیه با انجام کارهای فرهنگی و آگاهی بخشی از قوانین و مقررات و مجازات های مربوط به عدم رعایت و پیروی از آن ها در کاهش بسیاری از ناهنجاری های در این حوزه نقشی سازنده خواهند داشت.

از آن جا که فرهنگ حاکم بر زندگی ما فرهنگ اسلامی است و اسلام در تمامی زمینه ها به ویژه برخورد با همسایه راهکارهای مناسبی ارائه داده است، شناخت دیدگاه اسلام در این جهت ضروری و اجتناب ناپذیر است. با آموزش و آگاهی درباره ی قوانین و مقرراتی که در زمینه ی آپارتمان نشینی وجود دارد و آگاهی از حدود وظایف همسایگان و کسانی که در یک محیط زندگی می کنند و همچنین عناصر پیش برنده ی فرهنگ ایرانی و اسلامی که عقلانیت مهم ترین عنصر آن ها به شمار می آید، می توان فرهنگ آپارتمان نشینی را ارتقا داد.

۴. فرهنگ همسایه داریی در اسلام

فرهنگ آپارتمان نشینی به معنای توجه به آداب، قواعد و الزام های زندگی در محیط های جمعی از جمله برج ها و مجتمع های مسکونی معنا و مفهوم پیدا می کند. اما به نظر بسیاری از کارشناسان، مشکلات آپارتمان نشینی در نتیجه کم توجهی یا نادیده گرفتن « حقوق همسایگان » است که اختلاف میان آن ها را به دنبال دارد.

شاید نخستین پرسشی که در این رابطه به ذهن می رسد، این است که حق همسایگی چیست و همسایگان چه حقوق و تکالیفی نسبت به یکدیگر دارند؟ ولی قبل از این که به این پرسش پاسخ داده شود و از حق همسایه سخن به میان آید، بهتر است نخست بدانیم همسایه کیست و در یک مجتمع مسکونی ۱۰، ۲۰ یا ۳۰ واحدی و بیشتر یا آسمان خراش ها و برج های بلند مرتبه که بیش از ۱۰۰ واحد مسکونی را در خود جای داده اند، کدام واحدها همسایه شمرده می شوند و نسبت به یکدیگر حق همسایگی دارند.

۴ -۱. همسایه کیست؟

ممکن است تصور کنید در یک مجتمع مسکونی، همسایه همین واحد دیوار به دیوار شماست، اما اگر این گونه فکر کنید، سخت در اشتباه هستید؛ زیرا در احادیث و روایات، حدِ همسایگی چهل خانه از چهار سو دانسته شده است؛ رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در حدیثی می فرمایند: « حد همسایگی چهل خانه است ». (۳) حضرت امام صادق (علیه السلام) در این رابطه می فرماید:

« کل اربعین داراً جبرانٌ من بین یدیه و من خلفه و عن یمینه و عن شماله » (۴)

« چهل خانه از پیش رو، چهل خانه از پشت سر، چهل خانه از سمت راست و چهل خانه از سمت چپ همسایه محسوب می شود. »

بدین ترتیب به نظر می رسد تکلیف و مسئولیت سنگینی بر دوش ساکنان یک مجتمع مسکونی گذاشته شده است؛ زیرا با در نظر گرفتن حدیثی که در بالا آورده شده است؛ زیرا با در نظر گرفتن حدیثی که در بالا آورده شده است، تمامی خانوارهای ساکن در یک مجتمع های مسکونی همسایه ی یکدیگر محسوب می شوند و نسبت به هم از « حق همسایگی » برخوردارند.

از آنجایی که انسان سال ها با همسایه ی خود در یک محل زندگی می کند؛ ارتباط نزدیک تر و بیشتری با او پیدا خواهد کرد. هر قدر این ارتباط ها مناسب تر و بر اساس احترام متقابل باشد؛ آرامش بیشتری بر محیط حاکم و زندگی لذت بخش تر خواهد شد؛ برعکس اگر همسایه ها از حال یکدیگر بی خبر باشند و حقوق یکدیگر را رعایت نکنند، زندگی برای آن ها سخت و آزار دهنده خواهد شد. در فرهنگ ملی و مذهبی ما نیز همواره و در همه حال، توصیه های بسیاری به رعایت حال همسایگان شده استکه در مجتمع های مسکونی به جهت بیشتر بودن جمعیت ساکن و تمرکز آن در یک فضای محدود و نزدیکی واحدهای مسکونی به یکدیگر، مراعات حال همسایگان و احترام به حقوق آن ها حالت ظریف تری به خود می گیرد و نیازمند توجه بیشتر از جانب افراد است و اما حق همسایگی چیست و حقوق همسایگان کدامند؟

۴ -۲. حق همسایگی

براساس آیات و روایات انسان در تمام دوران زندگی خود همواره با سه نوع حق روبه روست که بایستی آن ها را ادا کند: « حقُ الله، حقُ النفس و حقُ الناس »؛ هر چند هر یک از حقوق یاد شده در جایگاه خود از اهمیت زیادی برخوردارند، اما در این میان تأکید بسیاری بر حقُ الناس شده است که نشان دهنده ی اهمیت ویژه ی حقوق دیگران است. حقُ الناس، انواع مختلفی دارد؛ از جمله حق پدر، مادر، همسر، فرزند، شریک، معلم،‌ شاگرد و… که یکی از آن ها نیز « حق همسایه » است. برای ایجاد محیطی آرام و دلپذیر برای زندگی لازم است نخست حقوق همسایگان شناخته و سپس به آن ها عمل شود. نکته ی مهم این است که این حقوق متقابلند و به عبارت دیگر برای طرف مقابل نیز تکلیف ایجاد می کنند.

در دین اسلام نه تنها بر اهمیت و حرمت همسایه تأکید شده است، بلکه به دلیل ارتباطاتی که انسان در آینده با همسایه ی خود پیدا خواهد کرد و حقوق و تکالیفی که ایجاد خواهد شد، تحقیق درباره ی همسایه بر خرید خانه نیز مقدم شمرده است؛ از این رو پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در حدیثی می فرمایند: « همسایه را پیش از خانه، رفیق را پیش از راه و توشه را پیش از سفر باید انتخاب و تهیه کرد. » (۵) و در گفتاری دیگر می فرمایند: « پیش از خریدن خانه همسایه را پیدا کنید و پیش از مسافرت، رفیق سفر را بیابید. » (۶) مفهوم این احادیث این است که آنچه محل زندگی انسان را بیش از مکان ارزشمند می کند، افرادی هستند که انسان می خواهد در کنار آن ها زندگی کند. در همین رابطه « اوحدی » می گوید:

« تا ندانی که کیست همسایه *** به عمارت تلف مکن مایه »

این موضوع گذشته از جایگاه مهم روابط اجتماعی در فرهنگ دینی، بیانگر اصالتی است که اسلام به انسان های شایسته و خوب در زندگی می دهد. دقت در انتخاب همسایه ی خوب، پایبندی عاقلانه ی انسان را به روابط اجتماعی سالم و سازنده نشان می دهد. شاعر بزرگ ایران، ناصر خسرو نیز در این رابطه می گوید:

« همسایه ی نیک است تن تیره ات را جان *** همسایه ز همسایه برد قیمت و مقدار »

اما انسان پس از این که مکان زندگی خود را انتخاب و زندگی خود را در کنار سایر خانواده ها آغاز کردند، نسبت به یکدیگر حقوق و تکالیفی پیدا می کنند. نگاهی کوتاه و گذرا به آیات قرآن کریم و احادیث و روایات نقل شده از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و امامان (علیهم السّلام) در این رابطه روشنگر و قابل تأمل خواهد بود.

۳-۴. نخستین حق همسایگی: آزار ندیدن از همسایه

از احادیث و روایات چنین برداشت می شود که نخستین یا به بیان دیگر کمترین حق هر همسایه این است که آزار و اذیت همسایه اش به او نرسد؛ حتی اگر کافر باشد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: « هر کس به همسایه ی خود آزار برساند، خدا بوی بهشت را بر او حرام سازد و جایگاهش دوزخ است و بد جایگاهی است. » (۷) در حدیثی دیگر از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) حرمت همسایه در حدی دانسته شده است که آزردن او سبب سلب ایمان می شود (۸)؛ ایشان می فرمایند: « کسی که همسایه از بلا و آزار او در امان نباشد، مؤمن نیست و کسی که ایمان به خدا و روز قیامت دارد، همسایه اش را آزار نمی دهد. » (۹) اهمیت این موضوع تا آنجاست که بر اساس احادیث کسی که به همسایه ی خود آزار می رساند، لعن شده است. (۱۰)

حضرت امیر (علیه السلام) در خطبه ی معروف همام « زیان نرساندن به همسایه » را از صفات متقین برمی شمرند. (۱۱)

مرحوم الهی در رابطه با « لایضار بالجار » چنین گفته است:

نخواهد در زیان همسایگان را *** که نبود سخره این کون و مکان را

مخواه آزردن همسایه زنهار *** ز قرآن در نیوش این نغز گفتار

به احسان کوش به همسایه و خویش *** ز آزار دل آنان بیندیش

حق همسایه را در دفتر عشق *** سفارش ها نموده، دلبر عشق

کتاب عشق قرآن را بیاموز *** به اشراقش چراغ جان بیفروز

دل همسایه گر شاد از تو باشد *** بسی به تا به فریاد از تو باشد

در همین رابطه امام صادق (علیه السلام) نیز فرموده اند: « از ما نیست کسی که با همسایه ی خود به خوبی رفتار نکند. » (۱۲) به همین دلیل است که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) داشتن همسایه ی صالح را از موجبات سعادت انسان می دانند. (۱۳)

البته باید دقت کرد که آزار ندیدن و عدم رفتار نامناسب با همسایه نخستین و کم ترین حق اوست و در دین اسلام همسایه و حقوق همسایگان از ابعاد گوناگون و جایگاه بالایی برخوردار است.

۴ -۴. سایر حقوق همسایه

خداوند متعال در آیه ی ۳۶ سوره ی مبارکه ی نساء انسان را به نیکی کردن به همسایه های دور و نزدیک سفارش کرده است. همچنین در سوره ی حجرات می فرماید:

« یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلاَ تَجَسَّسُوا وَلاَ یَغْتَب بَعْضُکُم بَعْضاً أَیُحِبُ أَحَدُکُمْ أَن یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِیمٌ » (۱۴)

« ای کسانی که ایمان آورده اید، از بسیاری از گمان ها – گمان های بد – دور باشید، زیرا برخی از گمان ها گناه است. و [در احوال و عیب های پنهان مردم] کاوش مکنید و از پس یکدیگر بدگویی – غیبت – مکنید. آیا یکی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده ی خود را بخورد؟ بی گمان آن را ناخوش و ناپسند می دارید و از خدا پروا کنید که خدا توبه پذیر و مهربان است. »

در این آیه ی شریفه انسان ها از سه کار ناپسند در رابطه با دیگران نهی شده اند: « گمان بد، تجسس در امور بقیه و حرف زدن پشت سر دیگران ». با اندکی دقت در شرایط محیطی مجتمع های مسکونی می توان دریافت که امکان سر زدن این سه کار ناپسند به ویژه « تجسس در امور همسایگان » در چنین محیط هایی بیشتر فراهم است؛ بنابراین لازم است افراد در این رابطه مراقبت لازم را داشته باشند.

جالب است بدانید که واژه ی « تجسس » و « تحسس » هر دو به معنای پی گیری و تفحص در امور مردم است؛ اما نخستین واژه در شر و دومین واژه در خیر به کار می رود؛ به همین جهت بعضی علما گفته اند: معنای « لاَ تَجَسَّسُوا » این است که: « دنبال عیوب مسلمانان را نگیرید و در این مقام برنیایید که اموری را که صاحبانش می خواهند پوشیده بماند، فاش سازید. » در اغلب خانواده ها، اطلاعات، مسائل و مشکلاتی وجود دارند که حریم خصوصی محسوب می شوند و افراد تمایل ندارند دیگران از آن ها اطلاع یافته یا در رابطه با آن ها سخن گویند؛ کنجکاوی بیش از حد در مورد چنین موضوعاتی از نمونه های تجسس است و موجب شک و تردید، بدبینی و کدورت بین همسایگان می شود.

اهمیت همسایه و حقوق او در اسلام به اندازه ای است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) همسایه ی انسان را همانند خود او فرض کرده (۱۵) و احترام به همسایه را هم سطح با احترام به مادر می داند و می فرماید:

« حُرْمَهُ الجَارِ عَلَی الْجَارِ کحُرْمَهِ أُمِّهِ » (۱۶)؛

« حرمت همسایه مثل حرمت مادر است. »

همچنین در جای دیگری می فرماید:

« ما زال جبرئیل یوصینی بالجار حتّی ظَنَنْتُ انّه سَیُوَرّثه » (۱۷)

« آن قدر جبرئیل سفارش همسایگی را به من کرد که من احساس کردم خداوند می خواهد برای همسایه ارثی مقرر دارد. » (۱۸)

حضرت علی (علیه السلام) نیز بر این موضوع تأکید می کند و در وصیت خود به امام حسن (علیه السلام) می فرماید:

« الله الله فی جیرانکم فانه وصیه نبیکم مازال یوصی بهم حتّی ظَنَنّا انه سَیُوَرّثهم » (۱۹)

« خدا را، خدا! درباره ی همسایگان، حقوق شان را رعایت کنید که وصیت پیامبر شماست؛ همواره به خوش رفتاری با همسایگان سفارش می کرد تا آن جا که گمان بردیم برای آنان ارثی تعیین خواهد کرد. »

در نظر بزرگان دین، همسایه از چنان منزلتی برخوردار است که حتی در هنگام دعا کردن او را بر خود مقدم می دانستند؛ امام حسن (علیه السلام) می فرماید: «شبی مادرم، حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها)، به عبادت ایستاد و من تا صبح، جز دعا برای همسایگان مان چیزی از او نشنیدم. صبح که شد، در پاسخ سؤال من گفت: « الجار ثمّ الدار »؛ « اول همسایه، پس از آن اهل خانه.» (۲۰) امام سجاد (علیه السلام) نیز در « صحیفه ی سجادیه » که شامل ۵۴ دعاست یک دعا – دعای ۲۶ – را به همیاسگان اختصاص داده و در آن از همسایگان یاد کرده و برای آن ها دعا کرده اند که خود نشان از اهمیت همسایه دارد. متن و ترجمه ی این دعا در بخش پیوست های کتاب آورده شده است.

حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز نمونه های عینی از حقوق همسایه را این چنین بیان کرده اند:

« حق همسایه آن است که اگر مریض شد عیادتش کنی، اگر از تو فرض خواست حاجتش را رفع کنی، اگر حادثه خوشی برای او رخ داد، تهنیتش گویی و اگر مصیبتی رخ داد، تعزیتش گویی و از هر گونه اذیت و آزار او بپرهیزی. » (۲۱)

شاید بتوان گفت کامل ترین توصیه های حقوقی از جمله حقوق همسایه در « رساله الحقوق » حضرت امام سجاد (علیه السلام) بیان شده است. ایشان در این کتاب پنجاه نوع حق را بیان کرده اند و در رابطه با حقوق همسایه می فرماید:

« حق همسایه حفاظت از منافع او در غیابش، احترام و اکرام او در حضورش و یاری و کمک به او در هر دو حال (حضور و غیاب) است. برای یافتن عیب های او تجسس نکن و اگر ناخودآگاه و بدون قصد متوجه عیبی در او شدی، چون دژی محکم و پرده ی زخیمی باش و عیب او را بپوشان؛ به طوری که هیچ کس به هیچ عنوان توسط تو متوجه آن عیب نشود. در سختی ها و گرفتاری ها تنهایش نگذار و اگر خداوند به او نعمتی عطا کرد، نسبت به او حسادت مکن. لغزش هایش را ببخش و از خطاهایش چشم پوش کن. اگر گاهی از روی نادانی حرکت نادرستی نسبت به تو انجام داد، با صبر و بردباری با او رفتار کن. مگذار دیگران از او بد گویند و بدی ها و عیب های او را این جا و آن جا بیان کنند؛ از خیانت به او جلوگیری کن و اگر کسی حرف بد یا سخن زشتی را به او نسبت داد، باور نکن و با همسایه ات رفتاری نیکو و انسانی داشته باش. »

حضرت علی (علیه السلام) در بیانی جاودانه می فرماید:

« شیعیان ما کسانی هستند که به خاطر ولایت ما نسبت به یکدیگر فضل و بخشش می کنند… مایه ی برکت همسایگان هستند و با معاشران خود در صلح و صفا به سر می برند. » (۲۲)

همچنین در روایت آمده است که مکارم اخلاق ده چیز است که یکی از آن ها حمایت از همسایه است. (۲۳)

حضرت علی (علیه السلام) چهار خصلت را برشمرده اند که اگر کسی آن ها را مراعات کند، اهل بهشت است که یکی از آن ها خوش خویی با همسایگان است. (۲۴) در همین رابطه « اوحدی » می گوید:

« حق همسایگان بزرگ شمار *** باطلی گر کنند یاد میار »

همسایه داری از روابط حسنه ی اجتماعی است که ریشه در تاریخ و فرهنگ کشور ایران دارد، ولی متأسفانه طی چند دهه ی اخیر با پیشرفت فن آوری، تغییر سبک زندگی مردم و افزایش مشغله های فکری و شغلی، روابط همسایه داری در بسیاری از شهرهای کشور رو به زوال رفته و روزگار باخبری همسایه ها از یکدیگر به روزهای دوری و بی خبری تبدیل شده است، به گونه ای که بسیاری از ساکنان یک مجتمع مسکونی، حتی واحدهایی که در کنار هم قرار دارند، از احوال هم اطلاعی ندارند.

در هر حال از سخنان و توصیه های بزرگان چنین برداشت می شود که وظیفه ی شرعی، اسلامی و انسانی این است که باید در برقراری و حفظ روابط مناسب با همسایگان و رعایت حقوق آن ها سعی و در حد توان آرامش آنان فراهم شود.

پی‌نوشت‌ها:

۱. تلکس رسانه ی سوم، دوشنبه، ۲۶ دی ۱۳۹۰ کد خبر: ۱۷۹۲۹ قابل دسترسی در:

http://resanehsevvom.com/telex-17929.html

۲. « آپارتمان نشینی نیاز به فرهنگ سازی دارد ». باشگاه خبرنگاران جوان. ۱۳۹۰/۴/۱۰. قابل دسترسی در:

http://old.yjc.ir/portal/PrintPages.aspx?NewsID=479381

۳. نهج الفصاحه، ح ۱۳۵۰.

۴. کافی: ج ۲، ص ۶۶۹.

۵. نهج الفصاحه، ح ۱۳۱۶.

۶. نهج الفصاحه، ح ۴۸۰.

۷. سید عبدالحسین دستغیب، گناهان کبیره، انتشارات جامعه ی مدرسین قم، سال ۷۶، صص ۳۰۵، ۳۰۶.

۸. کلینی، ج ۲، ص ۶۶۵.

۹. نهج الفصاحه ص ۵۴۶، ح ۲۶۴۰.

۱۰. نوری، ج ۸، ص ۴۲۲.

۱۱. لایضار بالجار. ( نهج البلاغه، خطبه ی ۱۸۸ ).

۱۲. دستغیب، سید عبدالحسین. ( ۱۳۷۶ ). « گناهان کبیره ». انتشارات جامعه ی مدرسین قم. صص ۳۰۶-۳۰۵.

۱۳. ابن بابویه، ۱۳۶۲ ش، ج ۱، صص ۱۸۴-۱۸۳؛ همچنین نهج الفصاحه، ج ۲۷۶۱.

۱۴. سوره ی حجرات، آیه ۱۲، ترجمه مجتبوی.

۱۵. کلینی، ج ۵، ص ۳۱.

۱۶. کافی، ج ۲، ص ۶۶؛ بحارالانوار، ج ۷۶، ص ۱۵۴.

۱۷. بحارالانوار، ج ۷۴، ص ۱۵۱ و ج ۷۴، ص ۳۸۷؛ کنز العمال، خبر ۲۴۹۱۳.

۱۸. نهج الفصاحه، ح ۲۶۴۰.

۱۹. نهج البلاغه. وصیت ۴۷؛ محمد دشتی، « شرح نهج البلاغه ». نشر مشرقین، ص ۵۵۹؛ بحارالانوار، ج ۷۴، ص ۱۵۳؛ شرح ابن ابی الحدید، ج ۱۷، ص ۵.

۲۰. ابن بابویه، ۱۳۸۶، ۱، ص ۱۸۱.

۲۱. نهج الفصاحه، ح ۱۳۸۷.

۲۲. کافی، ج ۳، ص ۳۳۳.

۲۳. تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۲۰۲ و ۲۰۱.

۲۴. سفینه البحار، حاج شیخ عباس قمی، ماده رحم، و نیز لئالی الاخبار، تویسرکانی، ج ۳، ص ۹.

منبع: اسدی، محمود رضا، امیری، مجتبی؛ (۱۳۹۱)، فرهنگ و زندگی در مجتمع های مسکونی، تهران: مؤسسه نشر شهر، چاپ اول، به نقل از سایت راسخون

دربرگزیده‌, سبک زندگی, سبک زندگی اجتماعی

یک نظر

  1. تعقيب: Tracy Glastrong

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

سیزده + 8 =