چه اموری باعث تقویت صبر در انسان می‌شود؟

تاریخ انتشار : ۳ تیر ۱۳۹۶

پاسخ:

آنچه که درباره صبر در آیات و روایات آمده است، نشانگر این است که صفت صبر، یکی از صفات عالی انسانی است که مانند یک راهنما، انسان را به سمت ایمان و سعادت هدایت می‌کند، همان‌گونه که حضرت صادق علیه‎ السلام می‌فرمایند: «صبر نسبت به ایمان، مانند سر نسبت به بدن است. وقتی سر از بین برود، بدن هم از بین خواهد رفت و همین طور وقتی صبر از بین برود، ایمان از بین می‌رود.»[۱] بنابراین صبر، کلید در سعادت و موجب نجات از پرتگاه‌های سقوط است. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده‌اند: «صبر سه گونه است. صبر هنگام مصیبت، صبر بر طاعت و صبر بر معصیت…»[۲] بی­تردید مؤمن اگر در این سه جایگاه استقامت ورزد و پابرجا باشد، ایمان او کامل می شود.
برای به‌دست آوردن صبر، راه‌هایی ذکر شده است؛ مثلاً دانستن منفعت‌ها و خوبی‌های صبر، باعث می‌شود، آدم بدنبال به‌دست آوردن صفت صبر برود. اما به‌نظر می‌رسد که بهترین راه صابر شدن، ازز راه تقوا حاصل می‌شود، زیرا کسی که عبادات را صحیح و درست انجام می‌دهد و در آنها سستی نمی‌کند و در برابر گناهان، خود را نگه می‌دارد، این چنین شخصی از بینشی برخوردار می‌شود که در برابر مشکلات و مصیبت‌های دنیایی نیز قدرتمند و صابر می‌شود؛ زیرا مقام صبر به مقدار زیادی، به بینش، تفکر و معرفت شخص بستگی دارد. به‌عبارت دیگر هر اندازه ایمان و معرفت شخص بالاتر رود، صابرتر می‌شود. برای توضیح بیشتر عواملی که موجب بالا رفتن تحمل و صبر انسان در مشکلات می‌شود عبارتند از:

۱. ایمان به خدا:
انسان مؤمنی که در مواجهه با رویدادها، بر خداوند تکیه دارد، از لحاظ روانی خود را قدرتمند می‌بیند و در مشکلات و مصائب، خود را تنها و بی کس نمی‌‍داند. او در زندگی برای خود تکالیفی از جانب خدا قائل است و در هر شرایطی عمل به آنها را در اولویت قرار می‌دهد و مشکلات، وی را از انجام وظایف باز نمی‌دارد و شکست‌ها او را زیاد محزون و افسرده نمی‌سازد؛ زیرا اساساً در پی انجام وظیفه است. چون معتقد است که خداوند بر دل او آرامش نازل می‌کند.[۳] و هیچ گاه انسان را رها نکرده و در همه احوال یاری‌اش می‌نماید. چنین انسانی رابطه متقابل خود را با خداوند، استمرار می‌بخشد و همین امر موجب تقویت روانی او می‌شود. انسانی که در این فضا زندگی می‌کند، هیچ گاه مشکلات، او را از پای درنمی‎آورد و دچار اضطراب و اندوه نمی‌‎شود.[۴]

۲. نگرش فرد نسبت به وقوع سختی‌ها:
هنگامی که فرد در زندگی، با مشکلات مواجه می شود، نوع نگرش وی در سازگاری با آنها بسیار مؤثر است. اگر او به‌دنبال یک زندگی آرام و به دور از رنج و سختی باشد، تحمل فشارها وو سازگاری با آنها برای وی بسیار مشکل تر است؛ زیرا انتظار وقوع آنها را ندارد؛ ولی اگر وقوع سختی‌ها را اجتناب ناپذیر بداند، خود را برای مقابله با آنها آماده می‎‌کند. در تعالیم اسلام، بر نگرش دوم تأکید شده… براساس متون اسلامی، «مردم در زندگی دنیا در پی آسایش کامل هستند؛ اما این امر در آخرت حاصل خواهد شد نه در زندگی دنیا»؛[۵] «زیرا که انسان در کانونی از رنج و سختی آفریده شده است.»[۶] در دنیا بدنبال هر لذتی، درد و رنج و ناملایماتی نیز پدید می‎آید. فرد دچار ترس، تنگنای اقتصادی و فقدان عزیزان و… می‌شود.[۷] کسی که چنین نگرشی دارد، خود را آماده برخورد با مشکلات کرده، مواجهه مؤثرتری با آنها خواهد داشت.[۸]

۳. توکل:
توکل به معنی واگذاری امر به خداوند متعال است. افراد متوکل از اضطراب و تشویق دور هستند. آنها ویژگی‌هایی به شرح زیر دارند:
۱. نسبت دادن اتفاقات و وقایع به خداوند متعال، ۲. امیدواری و حسن ظن به خداوند، ۳. معنی دادن به اتفاقات و وقایع زندگی، ۴. داشتن کنترل بر اتفاقات زندگی و ۵. داشتن احساس تعهد نسبت به انجام وظیفه.[۹]
توکل فرد را در سعی و کوشش، جهت حل مسائل زندگی و رسیدن به تعادل و سازگاری، تواناتر خواهد ساخت. او هیچ گاه در پیچ و خم‌های زندگی، خود را در بن بست نمی‌بیند، زیرا معتقد بهه عللی ماورای اسباب مادی است.[۱۰]

۴. اعتقاد به مقدرات الهی:
با اندکی ملاحظه در تاریخچه زندگی بشر درمی‌یابیم که رویدادهای زندگی، گاهی در محدوده اختیار انسان است و در مواردی، اختیار فرد در وقوع آنها نقشی ندارد. با در نظر داشتن برخیی حوادث زندگی، از قبیل زلزله، سیل، طوفان و… روشن می‌شود که وقوع برخی رویدادها در زندگی، از اختیار انسان خارج است و با توجه به اینکه همه رویدادهای جهان به اذن خداوند روی می دهد، می‌توان گفت که رویداد فوق، جزء سرنوشتی است که خداوند به  طور حتم برای فرد یاد شده (به‌خاطر مصالحی) مقدّر کرده است. طبق این اعتقاد فرد در این حادثه، باید راه تسلیم و رضا در پیش گیرد. رضای قلبی به حوادث، حتی ممکن است آنها را در نظر فرد خوشایند نماید.[۱۱]

۵. یاد خداوند و دعا:
درد شدید، فقدان بستگان نزدیک و حضور در صحنه جنگ و بمباران، انسان را از نظر روانی درمانده و مستأصل می‌سازد؛ در این گونه موارد، غیر از راه حل‌های دراز مدت برای مشکل، فرد نیازمندد تسکین و آرامش فوری نیز هست. یکی از اموری که در این حالت به انسان آرامش می‌بخشد، یاد خداوند است. «همانا با یاد خدا دل‌ها آرامش می گیرد.»[۱۲] از جمله راه‌های معنوی عاطفی، یاری جستن از قدرت بی نهایت خداوند است. در تعالیم اسلام آمده است که وقتی انسان در سختی از همه اسباب مادی قطع امید می‌کند، متوجه وجودی ماروای طبیعت می‌شود؛ قرآن می‌فرماید، «هنگامی که به انسان آسیبی برسد ما را (در حالت‌های مختلف) خوابیده، نشسته و ایستاده… می‌خواند.»[۱۳]

۶. نماز:
نماز نوعی یاری جستن از خداوند و کمک طلبی از او هنگام سختی‌ها است. در سوره بقره آیه ۴۵ آمده است «وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاه…» یعنی از صبر و نماز کمک بگیرید و اینکه صبر را درر کنار نماز ذکر کرده است، حاوی نکات زیادی است که یکی از آنها می‌تواند این باشد که هنگام سختی‌ها، همان‌گونه که صبر و خویشتن داری می‌کنید، نماز هم همین خاصیت را دارد، پس از آن کمک بجویید.

۷. توسل به اهل بیت علیهم السلام و اولیای خدا.

پی‌نوشت‌ها:
[۱]. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج ۲، ص ۸۷، کتاب ایمان و کفر، باب صبر، ح ۲.
[۲]. همان، ص ۹۱، کتاب ایمان و کفر، باب صبر، ح ۱۵.
[۳]. فتح/ ۴.
[۴]. ام. رابین دیماتئو، روان شناسی سلامت، زیر نظر دکتر کیانوش هاشمیان، انتشارات سمت، چاپ اول، ۱۳۷۸، ج ۲، ص ۷۵۴.
[۵]. نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳.
[۶]. بلد/ ۴.
[۷]. بقره/ ۱۵۵ ـ ۱۵۷.
[۸]. روان شناسی سلامت، همان، ص ۷۵۵.
[۹]. غباری بناب، باقر، مجموعه مقالات اولین همایش نقش دین در بهداشت روان، نوید اسلام، چاپ اول، ۱۳۷۷، ص ۲۱۹.
[۱۰]. روان شناسی سلامت، همان، ص ۷۵۷.
[۱۱]. همان، ص ۷۵۹.
[۱۲]. رعد/ ۲۸.
[۱۳]. یونس/ ۱۲۲.

دراخلاق و تربیت, پرسش و پاسخ

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

18 − نه =